Depremin oluşum mekanizmalarını anlamak, bu doğa olayına karşı hazırlıklı olmanın ilk adımıdır; konuyla ilgili daha teknik detaylar ve korunma yöntemleri için diğer rehberlerimize de göz atabilirsiniz.
Japonya, Şili, Endonezya, Yunanistan, Arnavutluk, ABD, İtalya, Roma... Tüm bu ülkelerin ortak noktalarından biri fay hattı üzerinde yer almasıdır. Pek çok ülke, deprem kuşağı içinde bulunduğu için belli aralıklarla yer kabuğunda meydana gelen sismik hareketliliğe maruz kalabilir. Türkiye de bu ülkelerden biri. Kuzey Anadolu, Batı Anadolu ve Doğu Anadolu Fay Hatlarında meydana gelen hareketlilik, ülkemizde tarih boyunca pek çok yıkıcı veya zararsız deprem meydana getirmiştir. Peki, deprem neden olur? Bu sorunun cevabı, birkaç unsura dayanmakta. Okumaya devam ederek volkanik hareketlilikten levha kaymasına depreme neden olan sebepleri görebilirsiniz. İşte, karşınızda neden deprem olur, sorusunun olası yanıtları!
Tektonik Hareketler
Deprem neden olur kısaca açıklamak için öncelikle yer kabuğunda meydana gelen hareketliliği anlamak gerekir. Dünya’nın dış kısmı, birbirine bitişik halde bulunan büyük kaya parçalarından oluşur. Levha adı verilen bu parçalar sürekli hareket halindedir. Bu levhalar bazen birbirine yaklaşır, bazen birbirinden uzaklaşır, bazen de yan yana kayarak ilerler. Levhaların sınırlarında bu sebeple oluşan gerilim ise zaman içinde birikir. Biriken bu enerji belirli bir noktada aniden boşaldığında yer kabuğunda kırılma meydana gelir ve bu kırılma dalgalar halinde çevreye yayılır. İşte, bu enerji boşalması sonucunda oluşan sarsıntıya deprem adı verilir. Tektonik hareketler sonucu oluşan depremler, dünya üzerindeki depremlerin büyük çoğunluğunu oluşturur. Örneğin Kuzey Anadolu Fay Hattı ve Doğu Anadolu Fay Hattı boyunca meydana gelen levha hareketleri, ülkemizde farklı büyüklüklerde depremlere yol açabilir. Bu nedenle Türkiye, deprem riski yüksek olan ülkeler arasında yer alır ve yapılaşma süreçlerinde deprem yönetmeliklerine uygun hareket edilmesi ve her konut için zorunlu deprem sigortası uygulaması, bu sebeple büyük önem taşır.
Volkanik Hareketler
Depremlerin oluşmasına neden olabilecek bir diğer unsur ise volkanik hareketlerdir. Yer kabuğunun altında bulunan magma adı verilen erimiş kaya kütleleri, zaman zaman yüzeye doğru hareket eder. Bu hareket sırasında yer kabuğunda basınç oluşur ve kaya tabakalarında kırılmalar meydana gelebilir. Bu kırılmalar sonucunda da sismik sarsıntılar oluşur. Volkanik depremler genellikle aktif volkanların bulunduğu bölgelerde görülür ve çoğu zaman volkanik patlamaların habercisi olabilir. Bu tür depremler, tektonik depremlere göre genellikle daha küçük büyüklükte olur; ancak volkan faaliyetinin yoğun olduğu bölgelerde oldukça sık meydana gelebilir. Türkiye’de aktif volkan sayısı az olduğu için volkanik depremler ülkemizde yaygın değildir. Buna rağmen dünya genelinde özellikle Pasifik Ateş Çemberi olarak adlandırılan bölgede volkanik hareketlere bağlı çok sayıda deprem meydana gelebilir.
Çöküntüler
Depremlerin oluşmasına yol açabilecek bir diğer neden de yer kabuğunda meydana gelen çöküntülerdir. Yer altındaki boşlukların zamanla zayıflaması veya erimesi sonucu üst tabakadaki kaya ve toprak kütleleri aniden çöker. Bu durum küçük çaplı sarsıntılara neden olabilir. Çöküntü depremleri genellikle karstik bölgelerde, yani yer altında kireç taşı gibi kolay eriyebilen kayaçların bulunduğu alanlarda görülür. Yer altı sularının bu kayaçları aşındırması sonucu boşluklar oluşur ve bu boşlukların üst kısmı çöktüğünde sarsıntı meydana gelir. Bu tür depremler genellikle küçük ölçeklidir ve geniş alanlarda yıkıcı etkiler oluşturmaz; ancak yerleşim yerlerine yakın bölgelerde meydana geldiğinde yapıların zarar görmesine neden olabilir. Bu nedenle yer altı yapısı ve zemin özellikleri, deprem riskinin değerlendirilmesinde önemli bir rol oynar.
Türkiye'de Neden Deprem Olur?
Peki, Türkiye'de neden deprem olur? Çünkü ülkemiz Alp-Himalaya deprem kuşağında yer alır. Kuzey Anadolu Fay Hattı (KAF), Doğu Anadolu Fay Hattı (DAF) ve Batı Anadolu Fay Hattı (BAF) üzerinde bulunan Türkiye, bu fayların hareketliliği sonucu depremlerin sık görüldüğü ülkelerdendir. Dünyanın en hızlı hareket eden aktif faylarından biri olan Kuzey Anadolu Fay Hattı, Saros Körfezi'nden başlayıp Bingöl'ün Karlıova ilçesine kadar uzanır. Yaklaşık 1500 km uzunluğunda bir yay çizerek ilerleyen bu fay, ülkemizde senelerdir farklı büyüklüklerde depremlerin meydana gelmesine neden olan önemli bir hattır.
Türkiye'de neden deprem olur, sorusunun temel nedeni, Anadolu levhasının, çevresindeki büyük levhalar arasında sıkışmış olmasıdır. Kuzeyde Avrasya levhası, güneyde ise Arap levhası bulunur. Bu levhaların hareketi, Anadolu levhasını batıya doğru iterek fay hatlarında büyük bir gerilim oluşturur. Zaman içinde biriken bu gerilim aniden boşaldığında ise deprem meydana gelir. Bu nedenle Türkiye'de deprem, her daim gündemde olacak bir doğa olayıdır. Bu sebeple doğru şehir planlaması, sağlam zemin etüdü ve deprem yönetmeliklerine uygun yapılaşma sayesinde deprem riskinin oluşturabileceği zararlar önemli ölçüde azaltılabilir.
Art Arda Deprem Neden Olur?
Bir bölgede büyük bir deprem meydana geldikten sonra kısa süre içinde birçok sarsıntı yaşanabilir. Bu durum halk arasında sık sık merak edilir ve art arda deprem neden olur, sorusunu gündeme getirir. Büyük bir deprem sırasında, fay hattı boyunca biriken enerji açığa çıkar. Ancak bu enerji genellikle tek bir kırılma ile tamamen boşalmaz. Deprem sonrasında yer kabuğunda yeni bir gerilim dengesi oluşur. Bu süreçte fay hattının farklı noktalarında küçük kırılmalar meydana gelebilir. Bu kırılmalar artçı deprem olarak adlandırılır. Bu yüzden bir bölgede çok deprem olmasının nedenleri arasında en yaygın olanı, ana depremin ardından meydana gelen artçı sarsıntılardır. Artçı depremler bazen birkaç gün, bazen haftalar hatta aylar boyunca devam edebilir. Genellikle ana depremden daha küçük büyüklükte olur; fakat hasar görmüş binalar için risk oluşturabilir. Bu nedenle büyük bir depremden sonra uzmanlar, artçı sarsıntıların bir süre daha devam edebileceğini özellikle vurgular.
Artçı depremlerin nedenlerini öğrenmek için Artçı Deprem Nedir, Ne Kadar Sürer? başlıklı yazımızı da okuyabilirsiniz.
Deprem Işıkları Neden Olur?
Bazı büyük depremlerden önce ya da deprem sırasında gökyüzünde parlak ışıklar görüldüğüne dair birçok gözlem bulunur. Bu doğa olayı halk arasında sık sık merak edilir ve deprem ışıkları neden olur, sorusunu gündeme getirir. Bilim insanları bu olayın kesin nedenini tam olarak açıklayamasa da çeşitli teoriler üzerinde çalışmalar yapılmaktadır. En yaygın açıklamalardan biri, fay hattı boyunca sıkışan kayaçların kırılması sırasında elektriksel enerji açığa çıkmasıdır. Kayaçlar büyük basınç altında kırıldığında "piezoelektrik etki" adı verilen bir süreç gerçekleşebilir. Bu süreçte ortaya çıkan elektrik yükü atmosferle etkileşime girerek gökyüzünde mavi, beyaz veya mor renkli ışımalar şeklinde görülebilir.
